Học kinh điển ở tuổi nào?

Kim Định.

Thưa phải dạy ngay từ lớp năm hay tư.

Lớp mẫu giáo để dạy biết đọc chữ quốc ngữ đặng dùng làm chuyển tự. Sau đó đến lớp năm hay tư trở đi mỗi năm dạy một số trang sách Nho đã được chọn làm kinh điển, sao cho khi đến lớp nhất em nào thôi học cũng đã nhập tâm một số hương hoa cốt cán từ tổ tiên xa xưa trối lại để làm hành trang (viaticus) tức một thứ lương thực thiêng liêng khi phải vào đời. Vì thế bất cứ ai trong nước cũng có quyền hưởng thụ, và để được như thế bộ giáo dục sẽ chăm lo sao cho không ai bị thiệt, dẫu không có tiền để học cao, nhưng về di sản thiêng liêng của đất nước đều được tham dự. Do đó chương trình cưỡng ép giáo dục tới đâu là phải thu xếp cho học “sách dân tộc” căn bản nhất tới đó. Thí dụ nếu chỉ đến lớp nhì thì phải dạy hết mấy sách đó ở lớp nhì. Nước ta nay có thể lấy lớp nhất làm nền tảng chung cho mọi người dân giàu nghèo đều được giúp cho học được tới lớp đó. Và cái học ấy phải giàu tính chất tâm linh. Đã nói đến tâm linh là nói đến cái chi huyền mặc u ẩn, là những cái gần tuổi trẻ hơn cả. Trẻ con như mới thoát ra khỏi trạng thái đồng nhiên sơ khởi chưa kịp đi sâu vào thế giới hiện tượng chia ly phân rẽ, nên lòng đang tràn ngập những cái gì thuộc đại đồng bao la. Đây là tuổi thuận lợi nhất để các em học những bài học về tâm linh tức những cái gì không có phân định cõi bờ rõ rệt kiểu toán, lý, hóa, vạn vật. Dạy toán, lý, hóa quá sớm cho trẻ em là gây nguy hại, làm khô cằn đời sống tâm linh của chúng sau này. Phải dành thời gian đầy mơ mộng này cho những bài học cần ghi nhớ suốt cả đời, càng đi sâu vào đời càng cần trở lại những bài học lúc niên thiếu để suy gẫm. Đem Nho giáo mà dạy cho các em là đặt các em vào trong thế giới ngôn ngữ của tiềm thức (subtrat linguistique inconscient) với những danh từ không bị quy định nên dễ quyện theo sức mạnh của cảm xúc, rất dễ giúp đi vào vùng tiềm thức nghĩa là sẽ có được những trực giác giàu nội dung tâm linh sâu xa. Người xưa nổi vượt người nay ở điểm đó. Muốn không thua người xưa ở điểm này ta cũng cho các em học lại một số sách như người xưa, cần nhất là học thuộc lòng rồi thứ đến là nhận xét mặt chữ và biết nghĩa đen mỗi câu, và chỉ cần có thế. Đề nghị này có thể coi như chướng tai nhưng nghĩ thế là tại óc duy trí hiện tại. Theo duy trí thì chỉ có lý trí mới có giá trị, nên giáo dục thường bị cám dỗ dạy trẻ như kiểu người lớn tức là tập suy luận. Đó là một sự quá trớn của óc duy trí chuyên tôn thờ óc suy luận mà hạ giá mọi năng khiếu khác, nhất là trí nhớ, coi sự thuộc lòng như là học tủ, không hiểu chi… Đó cũng là tại sự phản động lại lối học từ chương xưa đã quá quan trọng việc ký tụng thuộc lòng. Đã nói tới phản động là nói tới quá trớn không còn nhìn nhận ra giá trị của trí nhớ, và coi cái học thuộc lòng là vô bổ, không biết đến bốn đợt suy luận của con người phải trải qua là trí nhớ (pensée-mémoire) ở tuổi trẻ, óc suy tư (pensée réflechie) ở tuổi trung học, óc tìm kiếm (pensée inventive) ở đại học và óc sáng tác (pensée créatrice) ở hậu trường. Trẻ chưa mở mắt đã dạy suy luận ngay là lầm. Sự sai lầm đó hiện đang được khoa phân tâm vạch trần, bằng tìm ra những ơn ích sâu xa của học thuộc lòng: lúc đã đọc đi đọc lại một số câu thì chú ý không phải để ở dòng chữ với nghĩa nữa nó rút dần vào nội tâm để gây tác động. Tác động đó càng mạnh khi bản văn đã học thuộc lòng lại là bản văn cô đọng, lúc đó những ý tưởng sẽ dễ thấm sau vào tiềm thức và gây ảnh hưởng mạnh mẽ ngoài tầm sức của lý trí và ý muốn. Đó là luật tâm lý học đã được các nhà phân tâm nhận ra và áp dụng vào việc tự kỷ ám thị “des paroles répétées inconsciemment ont une action. On peut admettre une sorte de concentration parfaitement machinale et inconsciente”.

Sự học thuộc lòng được nhận ra có công hiệu giúp rất nhiều vào việc làm tăng trưởng sự chú ý kéo dài (attention volontaire soutenue) vì thế đó là một trong những cột trụ của giáo dục nên câu nói “lặp lại nhiều lần là linh hồn của sự dạy dỗ” có thể coi như châm ngôn của nhà giáo dục nhất là ở đợt tiểu học (la répétition est l’âme de l’enseignement) (xem Suggestion et Autosuggestion của Charles Baudoin, édition Delachaux những trang 126, 133, 144). Có đọc nhiều phân tâm ta mới hiểu Đông Tây kim cổ đều coi trọng việc ký tụng, có tôn giáo còn làm thành những lời thần chú, những kinh cầu để nhật tụng là cốt cho tư tưởng được ngấm sâu vào tận tiềm thức. Trong quyển “Les fondements de la mystique tibétaine” ông Govinda có viết: “dùng cách lắp đi lắp lại có nhịp nhàng để đóng sâu vào một tư tưởng, tạo dựng một ý nghĩ, thì hiệu năng sẽ quy kết lại như giọt nước nhỏ xuống không ngừng cho tới hi nó thấu nhập khắp mọi cơ thể của hoạt động và trở thành một sự kiện cụ thể của lý trí hay cả xác thân” (p.189). Như thế là khoa phân tâm cũng như khoa huyền niệm đều công nhận sự học thuộc lòng là rất cần thiết. Do đó ta biết được tại sao lúc xưa nhiều người học chữ Nho rất lơ mơ vậy mà lại sống theo Nho được rất nhiều, là vì nhờ học tự còn bé, học thuộc lòng nên đàng sau mỗi câu nói là một nguồn sống tâm linh kết tinh do biết bao cảm xúc và kinh nghiệm của người xưa như còn phảng phất đâu đây, như được bọc trong ánh bình minh của dân tộc lúc còn đang bập bẹ dưới ánh sương mai của quê nước. Nay mỗi thế hệ cũng như được học những câu sách đó nên mội câu hầu như được bọc bằng bầu khí tươi vui thơ mộng của thời khai quốc, của dân tộc, nên mỗi câu có thể xem như hồng huyết cầu thêm sinh khí cho cơ thể tinh thần, đồng thời gây nên giữa tất cả những người đã học một số những phản đáp có điều kiện làm nên một thứ quê hương tinh thần với một thứ ngôn ngữ riêng của nó tuy rất âm u nhưng chỉ cần nhắc đến một hai câu thì hầu như tất cả đều rung lên theo một tiết điệu ràng buộc mọi người dân trong nước “Mối tình giáo khoa thư”. Những ai đã có dịp xuất ngoại trong khi gặp người đồng hương nhắc đến một hai điệu hát cung hò vài ba câu sách đã cùng học ở tuổi niên thiếu là khơi lại cả một khối tình u linh bát ngát khiến cho cảm thấy được cơ sở tinh thần của nước và mối tình dân tộc trở thành mạnh mẽ lạ thường. Cho nên chương trình lý tưởng của bậc tiểu học phải gồm mấy sách nòng cốt của dân tộc, và hầu như không nên thay đổi. Chính vì thế phải học thuộc lòng bản văn chứ không học bản dịch (thí dụ kinh Thi) vì bản dịch sẽ thay đổi theo mỗi thời, không có được sự cố định như bản văn. Sự không thay đổi này rất cần cho mọi thế hệ gặp nhau. Phương chi ở tiểu học không cần thay đổi vì đây mới học những điều căn bản, là mấy yếu tố hầu như không mấy đổi thay. Đàng khác đối với trẻ nhỏ thì cái chi cũng còn là mới mẻ không cần phải luôn luôn đổi mới, khác với chương trình đại học năng phải đổi để theo kịp các bước tiến bộ, nếu ở tiểu học cũng đổi thay là chạy theo lưu

tục và hầu chắc sẽ cho trẻ con học những câu nói thiếu hẳn chiều sâu của dân tộc, những câu nói mới do một cá nhân nghĩ ra chứ chưa từng đi qua miệng của tiền nhân, chưa được nhuần thấm những cảm xúc rung động của hàng trăm thế hệ đi trước. Rất đáng thương cho con người thời đại đã tiêu phí trọn vẹn cái tuổi thơ mộng ngây ngất vào việc học những câu nói tầm phào vớ vẩn như “con chim có hai cánh nên biết bay” và những câu đại loại nghĩa là những câu mà sau này một em bé chăn trâu nào bất cứ lớn lên cũng tự biết ngay được khỏi cần ai dạy. Tóm lại chương trình tiểu học nên gồm một phần các sách của dân tộc mà tất cả mọi người dân dù không có may mắn được đi học lâu cũng đều phải biết thuộc lòng, thì đấy sẽ là những tiêu biểu đầy sinh lực giúp cho cá nhân cũng như cả dân tộc có huớng sống mạnh mẽ. Ở đây tưởng nên đề cập đến vấn đề tại sao lại đưa vào sách kinh điển một số thần thoại.

Tại sao lại cho học sinh học sách thần tiên?

Câu hỏi đặt ra do óc duy trí của thời đại. Nhiều khi không đặt ra minh nhiên thì thái độ cũng là thế. Nhiều giáo viên khi bó buộc phải kể một câu chuyện tiên, hay thần thoại cho trẻ thì bao giờ cũng dặn dò trước rằng không có như thế đâu, đấy chỉ là chuyện vui. Sự cẩn thận này phát xuất do thời đại duy lý tôn thờ khoa học sợ các em sẽ mê tín dị đoan, tin theo những chuyện ma quái vô bằng. Đó là một trong những cái cận thị của giai đoạn duy trí, duy trí đến nỗi lấy tâm trí người lớn bao trùm lên trẻ con, và lập chương trinh cho trẻ con theo đà tiến của người lớn, làm hại rất nhiều cho chúng. Thế hệ này đâu đâu cũng kêu thiếu trưởng (chef) thiếu những tâm hồn mạnh mẽ dám lãnh nhận trách nhiệm… thì truy căn ra phần lớn là tại giáo dục duy trí mà ra.
Con người trở nên lớn nhỏ là tại nó có tạo dựng nổi cái cơ sở tinh thần hay chăng. Sự tạo dựng này phần lớn do ba yếu tố: hoàn cảnh, năng khiếu, nền giáo dục. Và thường xảy ra trước 10 tuổi, chia ra hai giai đoạn: giai đoạn tiền giáo dục hay giáo dục gia đình, và giai đoạn sau thường từ 5 đến đến 10 tuổi. Đây là giai đoạn quan trọng nhất trong việc thành nhơn, lớn nhỏ là tuỳ theo khả năng biết sống trên bình diện hình ảnh, chính hình ảnh định hướng đời sống của mỗi người. Nếu khả năng tạo hình và sống hình này kém quá thì con người trở nên yếu đuối, vật vờ. Vậy muốn cho trẻ con có cơ hội phát triển khả năng tạo hình thì cần vun tưới óc tưởng tượng. Óc tưởng tượng mạnh mẽ làm cho người có nó trở nên vĩ nhân, trở nên nhà phát minh khoa học, sáng chế, văn hào… Vì tất cả đều là những người giàu óc tưởng tượng. Phương thế phát triển óc tưởng tượng là truyện thần tiên, phiêu lưu vì trong đó nhân vật không bị trói buộc vào những điều kiện hạn cục của không thời gian: muốn bay lên mây hay lặn dưới biển đều được cả. Vừa ở bên Đông chỉ việc đằng vân là bay sang Tây mà không hề hấn gì. Khi bị nạn vẫn mãi mãi sống, và có đầy những phép thần thông hô phong hoán vũ… Đó là toàn những nét của cõi tiên bồng thần linh biểu thị cõi u linh man mác là quê hương của con người đại ngã. Con người bị đuổi ra khỏi quê hương thần tiên đó là lúc sợi dây rốn bị cắt đứt không có sống đồng hóa với mẹ để một mình đi vào cõi hiện tượng hạn hẹp. Đó là một bước bị tống cổ ra khỏi cõi thiên thai, nên nhiều trẻ bị mang thương tích trong thần kinh (traumatisme) vì thế thiên nhiên cũng phải chia quá trình phân hóa con khỏi mẹ thành nhiều chặng. Chặng đầu là lúc cắt rốn (cordon ombilical), chặng hai là lúc trẻ thôi không được bú nữa. Đấy là những bước đầy đau thương đưa con trẻ vào đường xuất tiến (évolution) ngược với đợt phản hồi (involution) sau này ở tuổi già trở lại tâm linh đại đồng. Đợt xuất tiến xảy ra ở quãng tuổi thứ 5 đến 10 khi trẻ con chưa đủ sức đi sâu vào thế giới hiện tượng với những thực tế phũ phàng của nó, nên tâm hồn các em cần được nuôi dưỡng bằng những truyện thần thiên. Và đấy là lý do sâu xa tại sao các em lại thích nghe truyện truyền kỳ.
Đối với nền nhân bản tuyền vẹn thì khiếu năng nào cũng được coi trọng và được chăm nom phát triển theo đà đi lên của tuổi. Phải dành tiểu học cho trí nhớ và óc tưởng tượng, trung học cho sự suy luận nhận xét, đại học cho sự sáng kiến phát minh… Nếu phân chia như thế ta sẽ thấy chưa vội gì bắt trẻ con đi vào thực tế quá sớm, chưa đến lúc đó. Với các em truyện chưa cần đúng với thực tế, chỉ cần đầy phiêu lưu kỳ ảo. Sự thích thú của các em khi nghe truyện biểu lộ một nhu cầu thâm sâu là nuôi dưỡng vun trồng óc tưởng tượng. Đấy là điều óc duy trí không nhận ra, nên rút khỏi chương trình tất cả những truyện truyền kỳ, vội đem những truyện quá thực tế lý sự nhét vào đầu óc của trẻ là làm hại chúng mất nhịp sống sung mãn giai đoạn thần tiên cần thiết cho việc phát triển đều đặn, và nuôi dưỡng cơ sở tinh thần. Đem lý luận phân tích đặt trước sự học thuộc lòng và tưởng tượng là gây cảnh tan nát, quay cuồng trong đầu óc con trẻ sau này. Ngược lại cho học thuộc lòng, cho trẻ nghe truyện thần tiên, rồi sau này đến trung học và đại học mới tập phân tích thì cơ sở tinh thần mạnh và óc phân tích được vun tưới đúng lúc. Nền giáo dục hiện đại y cứ trọn vẹn trên có hai cơ năng là lý trí và ý chí (volonté) nên chỉ sản ra được những người lý trí què quặt, tâm tư vật vờ thiếu hẳn cột trụ tâm linh. Con người theo giáo dục lý trí chỉ là con người có óc suy luận nghĩa là vẫn mãi mãi khuôn mình vào trong vỏ cá nhân ly cách, chứ không biết được tới chiều kích vũ trụ bao la của con người nguyên vẹn đã được phát triển hết mọi cơ năng tuỳ theo với lứa tuổi.

Đấy là một thiếu sót căn bản mà nền giáo dục hiện đại phải sửa chữa. Cần phải đưa vào sách học vở lòng một số truyện thần tiên kỳ ảo. Đối với nước ta đó sẽ là những truyện về đời Hùng Vương, Âu Cơ, Loa Thành, Sơn Tinh Thuỷ Tinh… làm thành một sách cho trẻ học. Có thể đặt thành thơ rồi phổ nhạc cho ca vũ càng tốt. Lúc kể truyện tuyệt nhiên không được nói là truyện tạo. Cứ kể một cách say sưa cho trẻ tham dự toàn vẹn vào câu truyện, giúp cho chúng nó nảy nở óc tưởng tượng. Sau này lớn lên cỡ 12- 13 tuổi lúc trẻ bắt đầu phát triển óc suy luận thực tế, thì chúng sẽ nhận ra điều đó chỉ là chuyện ẩn dụ, huyền sử, không cần và cũng không nên giải thích sớm làm gì. Mỗi giai đoạn giáo dục sẽ nhằm phát huy một vài tài năng: ở tuổi niên thiếu là óc tưởng tượng và trí nhớ, chưa vội xác định là cột chặt tâm trí vào thực tế điều đó có thể gây hại cho sự triển nở óc tưởng tượng. Cũng vì thế mà không nên cho học toán quá sớm, để đến lớp nhì, lớp nhất hãy bắt đầu.

Đây là chỗ nên ghi nhận đức tính âm u của Nho giáo. Chính sự âm u thiếu xác định đó mà nó thành linh tự linh ngữ, tức là ngôn ngữ diễn đạt tâm linh là những cái gì u ẩn linh động. Nếu ở khoa học thiếu xác định là dở thì ở đây thiếu xác định lại là hay.
Đã thế xét về sự nảy nở nhân cách thì tâm hồn người học không bị bóp nghẹ bởi sự quá xác định kiểu triết học, nhưng dành cho tâm hồn một quãng trống để có thể vận hành dễ dãi cho mỗi tuổi co giãn khác nhau. Cũng y như đốivới cả một dân tộc ở một khúc quanh lịch sử cần một triết lý khác trứơc cho hợp với cảm quan giai đoạn. Nếu kinh điển đã xác định sẽ gây khó khăn cho việc đổi mới này. Còn khi kinh điển dùng lối văn u linh thì không cản trở chút nào cho việc thiết lập một nền triết lý mới mà vẫn móc nối được với kinh điển. Vì những câu trong kinh điển thường chỉ là những câu phương ngôn triết chứ không phải là thành phần của một hệ thống tư tưởng, một ý hệ. Lấy một mảng ý hệ ghép vào một triết lý mới là điều khó khăn hơn nhiều lần khi chỉ lấy có những câu châm ngôn. Những câu mờ mờ ý nghĩa, lơ mơ ăn tiền là tại đó.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s