Vai trò cố vấn và hướng dẫn trong học tập và nghiên cứu ở Canada

Trong bài gần đây với tựa đề là “Chỉ có dạy học khai phóng mới đạt thành tựu tốt đẹp”, thầy Đặng Đăng Phước gợi ý là tại sao ngành Giáo dục & đào tạo không nghiên cứu lựa chọn các nội dung khoa học phù hơp với người học nhằm tạo cảm hứng sáng tạo cho học sinh? Thầy Phước viết là, thiết nghĩ, lối dạy học của các nhà sư phạm Việt Nam cả một quá trình dài truyền thụ kiến thức một chiều, lâu dần nó hình thành trong não bộ của người học:”Thầy luôn đúng, lời thầy là khuôn vàng thước ngọc” – Với lối truyền thụ này, học trò luôn bị cái bóng của ông thầy bao phủ đến nổi các em làm gì, nói gì cũng sợ trái ý thầy (!) nay đã lỗi thời (1). Dưới đây, tôi trao đổi cách dạy bên Canada.

Ở cách làm việc và học tập bên Canada, các cô thầy thường đóng nhiều vai trò mà có chút đỉnh khác nhau để việc hướng dẫn học tập và nghiên cứu có hiệu quả. Các vai trò nầy là dựa vào nghiên cứu giáo dục để hoàn thiện việc chuyển đổi kiến thức và kinh nghiệm từ người dạy và người học một cách hữu hiệu nhất (2). Các vai trò của các cô thầy bao gồm dạy học, hướng dẫn học trò để họ tự học và suy nghĩ, và cố vấn để họ có thể trở thành những người tự học, tự làm, độc lập trong suy nghĩ và hành động. Tôi chú tâm kể về vai trò cố vấn của các cô thầy bên nầy bởi vì tôi đã được hưởng lợi từ nó rất nhiều và tôi cũng đang thực hành vai trò này trong công việc làm hằng ngày của mình.  

Quá trình cố vấn và khuyến khích là một quá trình theo đó một người có kinh nghiệm, được đánh giá cao, đồng cảm (người cố vấn) hướng dẫn một cá nhân khác (thường là trẻ hơn, người được hướng dẫn) trong việc phát triển và kiểm tra lại ý tưởng, học tập và phát triển cá nhân và nghề nghiệp của chính họ. Người cố vấn, thường (nhưng không nhất thiết) làm việc trong cùng một tổ chức hoặc lĩnh vực như người được hướng dẫn, đạt được điều này bằng cách lắng nghe hoặc nói chuyện một cách thông cảm với người được hướng dẫn.

Thuộc tính cá nhân của người cố vấn hiệu quả

Các thuộc tính cá nhân của những người cố vấn hiệu quả là những người không chỉ tạo dựng, mà còn cho phép và khuyến khích việc tạo ra một môi trường an toàn để nhận dạng và khám phá những điều cá nhân và riêng tư và thẳng thắn về tất cả các thái độ tích cực và tiêu cực, hy vọng, nỗi sợ hãi và kinh nghiệm của những người được hướng dẫn. Các thuộc tính nầy có thể liệt kê như sau.

Vị tha và hào phóng: Người cố vấn phải thực sự thích cố vấn, và phải sẵn sàng dành thời gian và năng lượng đáng kể (đôi khi rất lớn) cần thiết để phục vụ những người được hướng dẫn của họ một cách vị tha.

Nhiệt tình: Những người cố vấn hiệu quả thể hiện sự thích thú và hứng thú đối với tài liệu liên quan đến việc học tập của người được hướng dẫn, trong việc theo đuổi và áp dụng kiến thức mới để cải thiện kiến thức nói riêng và trong cuộc sống nói chung.

Hiểu biết và có lòng thành: Những người cố vấn hiệu quả hiểu được từ đâu mà người được hướng dẫn đến, và nhận thức sâu sắc về sự khác biệt về sắc tộc, ngôn ngữ, giới tính và thế hệ có thể tạo ra rào cản đối với việc cố vấn hiệu quả.

Không phán xét: Những người cố vấn hiệu quả tránh ép buộc những ý tưởng của riêng họ về những gì tốt nhất cho các con đường sự nghiệp và sự phát triển của những người được hướng dẫn của họ và không phán xét về các giá trị, thái độ và khát vọng của người được hướng dẫn. Thay vào đó, họ giúp những người được hướng dẫn sắp xếp những thứ này theo ưu tiên của người được hướng dẫn.

Kiên nhẫn: Những người được hướng dẫn có cách học và làm việc khác nhau và những người cố vấn hiệu quả có thể chẩn đoán những điều này và kiên nhẫn với những người có thể bắt đầu sai, giúp họ suy nghĩ lại và nhận định ra giới hạn của họ.

Trung thực: Những người cố vấn hiệu quả là trung thực trong việc đưa ra ý kiến và ví dụ lịch sử về giá trị và khả năng thành công (và thất bại) của các ý tưởng, bài báo và bài thuyết trình của họ. Họ luôn luôn ủng hộ và trong những lời chỉ trích tiêu cực vẫn nêu rõ tính xây dựng, nghĩa là, với những gợi ý để cải thiện.

Sẵn sàng đàm luận: Những người cố vấn hiệu quả không chỉ khuyến khích những người được hướng dẫn của họ nêu ra bất cứ điều gì để thảo luận, và có thể tham gia để tìm cách trả lời các vấn đề nêu ra.

Đáng tin cậy: Do nhu cầu giao tiếp cởi mở, các cố vấn hiệu quả phải duy trì tính bảo mật của những trao đổi giữa người cố vấn và người được hướng dẫn. Bởi vì những người được hướng dẫn phải có thể tự do thảo luận các vấn đề về tài chính và sự nghiệp cá nhân, người cố vấn của họ không nên trực tiếp kiểm soát vị trí, tiền lương hoặc các nguồn lực quan trọng khác như chia cắt văn phòng hoặc hỗ trợ hành chính. Những kiểm soát như vậy can thiệp vào việc trao đổi tự do và cởi mở về ý tưởng, ưu tiên, nguyện vọng và phê bình trong các cuộc đối thoại.

Đáng tin cậy: Người cố vấn hiệu quả tiếp tục cố vấn, giữ đúng hẹn và đúng giờ, và luôn làm theo các cam kết của họ. Theo đó, những người cố vấn hiệu quả không đảm nhận những người được hướng dẫn mới trừ khi họ có thời gian để lo cho công việc liên quan đến cố vấn.

Lắng nghe tích cực: Khi trả lời những người được hướng dẫn của mình, những người cố vấn hiệu quả thể hiện cả ba điều sau đây: i) đảm bảo họ hiểu những gì mà người được hướng dẫn của họ nói qua cả lời nói và dáng điệu, ii) đảm bảo họ nhớ những gì mà người được hướng dẫn của họ đang giao tiếp, iii) đảm bảo họ tránh các rào cản thường gây trở ngại cho việc trao đổi, chẳng hạn như gạt bỏ mối quan tâm của người được hướng dẫn hoặc có các thành kiến hay phê bình về họ. 

Khuyến khích: Người cố vấn hiệu quả qua hành động tạo một mô hình tốt cho người được hướng dẫn. Họ qua hành động biểu lộ môt động lực cá nhân cao cho sự xuất sắc, hành vi đạo đức và hành vi chuyên nghiệp đúng đắn.

Tự đánh giá: Những người cố vấn hiệu quả thường xuyên đánh giá hiệu suất của họ và hỏi những người được hướng dẫn thông qua việc tự đánh giá và phản hồi về quá trình cố vấn.

Những hành vi hiệu quả của người cố vấn đối với người được hướng dẫn

Các thuộc tính cá nhân đã nói ở trên được thể hiện trong các hành vi cụ thể đối với người được hướng dẫn. Một vài khía cạnh của các hành vi cụ thể nầy là như sau.

Khả năng tiếp cận với người được hướng dẫn trong nhiều tình huống đặc biệt. Người cố vấn hữu hiệu sẽ liên lạc với người được hướng dẫn nếu người được hướng dẫn cần được cố vấn, ít nhất là có thể truy cập nhau qua điện thoại hoặc nhắn tin.

Làm việc chăm chỉ để phát triển mối quan hệ quan trọng với người được hướng dẫn của họ, bằng cách làm việc chăm chỉ để làm cho mối quan hệ với người được hướng dẫn thành công. Khi sự khác biệt về sắc tộc, ngôn ngữ, giới tính và thế hệ đe dọa đến quá trình cố vấn, những người cố vấn hiệu quả sẽ tạo ra những mối quan hệ đối tác an toàn, đáng tin cậy, tôn trọng, khiến cho những vấn đề này không ảnh hưỡng đến giá trị của quá trình cố vấn.

Luôn luôn cung cấp trợ giúp trong mối quan tâm tốt nhất cho người được hướng dẫn, trong việc xác định và làm việc hướng tới mục tiêu học tập và cá nhân của họ.

Xác định những điểm mạnh và điểm yếu hiện tại của người được hướng dẫn. Thông qua cả kinh nghiệm với những người được hướng dẫn trước và thực hiện sự hiểu biết, trung thực, lắng nghe tích cực và phản ứng nhanh của họ, những người cố vấn hiệu quả xác định, gắn nhãn và giúp người được hướng dẫn và phát huy những điểm mạnh hiện tại và tiềm năng của họ và khắc phục hoặc tránh những điểm yếu của họ.

Hỗ trợ người được hướng dẫn của họ trong việc xác định và đạt được mục tiêu của họ.

Giữ tiêu chuẩn cao cho thành tích mà những người họ hướng dẫn có thể đạt được.

Tạo dựng khả năng tương thích với phong cách thực hành, tinh thần, tầm nhìn và tính cách học tập của người được hướng dẫn. Những người cố vấn hiệu quả nhanh chóng chẩn đoán và so sánh những người được hướng dẫn của họ về phong cách thực hành và học tập, tầm nhìn và tính cách của họ, và nhanh chóng xác định qua sự so sánh xem người cố vấn có thể hướng dẫn người được hướng dẫn hữu hiệu không. Khi có sự không phù hợp, các cố vấn hiệu quả sắp xếp để một cố vấn tương thích hơn tiếp quản người được hướng dẫn.

Tiến sĩ Phạm Đình Bá gửi về cho Nghiệp đoàn giáo chức Việt Nam.

Nguồn

Số 1. https://nghiepdoangiaochuc.org/2020/01/06/chi-co-day-hoc-khai-phong-moi-dat-thanh-tuu-tot-dep/

Số 2. Sharon E. Straus and David L. Sackett. Mentorship in academic medicine. Wiley Blackwell. BMJ Books 2014.

Chỉ có dạy học khai phóng mới đạt thành tựu tốt đẹp

Nhà giáo Đặng Đăng Phước gửi đến Nghiệp đoàn giáo chức Việt Nam.

Mấy hôm nay theo dõi tin tức giáo dục được biết hiện đang diễn ra hội nghị do Bộ Giáo dục & Đào Tạo chủ trì để thẩm định bộ sách Tiếng Việt do giáo sư Hồ Ngọc Đại chủ biên, có nhiều ý kiến trái chiều…. Đáng chú ý là ý kiến phản biện của giáo sư Trần Đình Sử về tính khoa học của bộ sách làm cho giáo sư Hồ Ngọc Đại không giữ được bình tĩnh, có những lời lẽ hết sức khiếm nhã! Riêng quan điểm của tôi, trong khi thế giới ứng dụng khoa học 5.0 mà Việt Nam vẫn loay hoay nghiên cứu dạy đọc thông, viết thạo thì biết bao giờ đuổi kịp họ? Tại sao ngành Giáo dục & đào tạo không nghiên cứu lựa chọn các nội dung khoa học phù hơp với người học nhằm tạo cảm hứng sáng tạo cho các cháu? Muốn làm được điều đó cần xây dựng triết lý giáo dục một cách khoa học làm nền tảng, trong đó giáo dục khai phóng là yếu tố hàng đầu nhằm giải phóng tư tưởng cho con người là việc làm mang tính chiến lược lâu dài mà kinh nghiệm thành công của các nước là nguồn cảm hứng cho Việt Nam.

Thiết nghĩ, lối dạy học của các nhà sư phạm Việt Nam cả một quá trình dài truyền thụ kiến thức một chiều, lâu dần nó hình thành trong não bộ của người học:”Thầy luôn đúng, lời thầy là khuôn vàng thước ngọc” – Với lối truyền thụ này, học trò luôn bị cái bóng của ông thầy bao phủ đến nổi các em làm gì, nói gì cũng sợ trái ý thầy (!) nay đã lỗi thời.

Điều nói trên nếu bị lặp đi lặp lại lâu dần sẽ làm thui chột tư duy độc lập của người học. Có thể minh chứng cho luận điểm này đó là học sinh, sinh viên học ở quốc nội rất hiếm làm được một đề tài nghiên cứu nào bức phá khỏi tầm ảnh hưởng của ông thầy.

Có thể nói, dù ông thầy có tài giỏi đến mấy cũng có khi sai lầm, đó là điều chắc chắn! Chẳng lẽ trong suốt quá trình làm việc, không có khi nào não bộ con người bị mất tập trung trong một khoảng thời gian nhỏ nhất ư? Sai lầm tại chính thời khắc đó! Và lời xin lỗi học sinh cũng là cách tạo niềm tin cho các em. Về lời xin lỗi học sinh, tôi biết có nhiều thầy cô không vượt qua được cái tôi của mình nên cố tình lấp liếm, đó là thái độ ứng xử không đàng hoàng, thật đáng hỗ thẹn!

Về sự mạnh dạn tương tác của người học trong giờ giảng, người viết bài này đã từng quan sát, chứng kiến nhiều thế hệ sinh viên tham gia học tập để được đào tạo nghề sư phạm mầm non, khi tiếp cận môn học mới mẽ là môn âm nhạc. Trong khi giáo viên cố gắng biến những khái niệm trừu tượng của môn học thành hình tượng trực quan rồi yêu cầu người học mô tả lại hiện tượng vừa quan sát được … Một việc tưởng dễ dàng nhưng các em vẫn rụt rè, sợ sai bị thầy quở trách, bạn cười chê …. Cũng có khi giáo viên liên hệ các bộ môn như Toán, Vật lý, Sinh học vào bài giảng để sinh viên so sánh, liên hệ… tuy nhiên có rất ít sinh viên còn nhớ kiến thức phổ thông, điều này cho thấy một lượng kiến thức cơ bản đã không được các em chú trọng khắc sâu?

Kiến thức khoa học bao la muôn trùng, khả năng tiếp thu của con người là hữu hạn. Không thể “dạy cá leo cây, dạy khỉ bơi lội” vì thế cần phân khúc kiến thức cho từng đối tượng, phải thừa nhận các nước áp dụng triết lý giáo dục khai phóng họ làm rất tốt điều này làm cho không một học sinh nào bị áp lực việc học nên “mỗi ngày đến lớp là một niềm vui”. Ở Việt Nam thì thế nào? Nền giáo dục Việt Nam chú trọng tính hàn lâm và bắt buộc áp dụng cho tất cả các học sinh, vì thế, có nhiều cháu học toán hoặc văn kém bị thầy cô mắng đến nổi ám ảnh, lo sợ trốn học, bỏ học …. Ừ thì học sinh A có thể học kém toán lượng giác, vi phân, tích phân …. nhưng thử hỏi mấy ai ra đời mà áp dụng các loại toán nói trên hay chỉ dùng 4 phép tính và các bài toán về chu vi, diện tích, thể tích các hình? Trò A tuy học kém toán nhưng làm thủ công khéo tay, chơi đàn guitar giỏi, tổ chức sinh hoạt tập thể tạo được sức hút …. tại sao chúng ta không tạo điều kiện cho trò A phát triển năng lực cá nhân mà bắt em ấy phải học các loại toán khó đến nổi bị ám ảnh, lo sợ khi đến lớp?

Có một nguyên tắc cần phải quán triệt thống nhất với sinh viên, học sinh đó là chỉ tin vào kiến thức khoa học chứ không tin người thầy dạy học. Thực tế như đã nói ở đầu bài, ông thầy cũng có lúc sai nên tôi thường tạo tình huống sai để thử sinh viên, em nào phát hiện hoặc phản biện sẽ được đánh giá cao! Tôi thường dùng giọng hài hước: “Các em nên tin kiến thức khoa học chứ không nên tin thầy, kể cả chúng ta cần phải nghi ngờ cả sách giáo khoa lẫn tài liệu học tập”

Dạy học và đánh giá là hai việc làm song song, việc đánh giá khách quan, khoa học, vừa sức mà phân loại chính xác trình độ thí sinh đó là tiêu chí hàng đầu nhằm tạo động cơ tốt cho người học. Đặc biệt chú ý tính dân chủ trong đánh giá đó là sự chấp nhận giải quyết khiếu nại(nếu có) một cách minh bạch, công tâm để làm thỏa mãn những thắc mắc của họ làm cho việc dạy học cởi mở, tạo sự thân thiện trong cả quá trình học tập của người học

Thay lời kết cho bài viết này, cần nhấn mạnh một lần nữa đó là muốn Việt Nam phát triển không thể mãi để học sinh bị cái bóng quá lớn của thầy che phủ mà cần áp dụng triết lý dạy học khai phóng, tạo ra khoảng ánh sáng cần thiết từ bầu trời nhằm khuyến khích các em bay bỗng với những sáng tạo do khoảng sáng bầu trời đem lại, đó mới đích thực là giá trị của nghề dạy học!
05/01/2020
Đặng Phước.

Câu chuyện ngọt ngào đầu năm 2020

Hôm nay, nhân Tết Dương lịch, nhóm các giáo viên mầm non ở huyện Ea Sup và Ea H’Leo được trúng tuyển trong đợt thi tuyển viên chức chức danh giáo viên mầm non năm 2019 tại 2 huyện nói trên rủ nhau lên thăm thầy!

Tại quán cafe, các trò thi nhau kể chuyện khi các em nộp đơn khiếu nại việc huyện bỏ qua xét đặc cách giáo viên hợp đồng làm việc thời hạn 5 năm trở lên ( như loạt bài dạo tháng 7/2019 tôi đưa tin) bị cán bộ huyện gây khó khăn, tạo sức ép cho hiệu trưởng, cho gia đình yêu cầu rút đơn nhưng các cô kiên quyết không rút đơn.

Kết quả là những giáo viên mầm non không rút đơn được trúng tuyển cả, đó là điều làm tôi vui mừng nhất!

Một cô ở Ea H’leo kể: “Thầy biết không, bây giờ ở dưới huyện, bỗng nhiên chúng em nổi tiếng (hihi) . Hôm em lên nhận quyết định các phòng ban họ nhìn với con mắt ngại ngùng. Sau đó em lên nộp cái bằng bổ sung mà họ hỏi “bây giờ còn khiếu nại gì nữa?” (Ka ka)

Một cô ở Ea Sup cũng góp chuyện: “Ở trường em, có mấy cô bảo trước đây em hiền bây giờ sao em mạnh mẽ vậy? Em nói rằng quyền lợi của mình bị xâm hại thì mình phải đấu tranh thôi”

Rồi các cô kể có nhiều giáo viên mầm non cũng thuộc diện hợp đồng trên 5 năm, lúc chúng em rủ làm đơn thì sợ, bây giờ bị loại thì kêu ca, phàn nàn, uất ức mà chẳng biết phải làm sao cả!

Ngồi cafe với thầy trò chúng tôi, có 3 Luật sư nghe hết câu chuyện, một Luật sư đại diện nói: “Các cô thuộc diện tuyển đặc cách mà bị các địa phương loại ra trong đợt tuyển 2019 nếu các cô có nguyện vọng đệ đơn khiếu nại thì anh em chúng tôi sẽ hỗ trợ về mặt pháp lý, những trường hợp này thật đáng thương”

Tôi ghi nhận tinh thần và cảm ơn sự quan tâm giúp đỡ của các luật sư đối với các cô giáo Mầm non là các cựu học sinh của trường Trung Cấp Sư Phạm Mầm Non Đak Lak!

Chúng tôi chia tay nhau mà trong lòng ai nấy đều vui vẻ! Câu chuyện đầu năm 2020 thật ngọt ngào!

PS: Tôi xin nhắc lại, các giáo viên mầm non, tiểu học, Trung Học Cơ Sở thuộc diện tuyển đặc cách mà bị các địa phương loại ra trong đợt tuyển 2019 nếu các cô có nguyện vọng đệ đơn khiếu nại thì liên hệ với chúng tôi để được hỗ trợ!
01/01/2020

Đặng Đăng Phước