Chúng ta tự do như thế nào?

Sưu tầm và biên dịch: TS. Phạm Đình Bá

Để được hoàn toàn tự do, điều cần thiết là bạn có thể hành động theo ý muốn. Nếu bạn không thể hành động một cách cụ thể, thì hành động của bạn không được tự do. Mặc dù người ta thường hiểu rằng con người có khả năng suy nghĩ và hành động tự do như những tác nhân hợp lý và đạo đức, nhưng các quy luật nhân quả chung mà mọi hoạt động và phản ứng của con người được điều chỉnh là ngoài tầm kiểm soát cá nhân. Chính xung đột này đưa ra vấn đề thực sự là chúng ta tự do như thế nào.

Ảnh sưu tầm trên internet

Timothy Hatfield, Úc Châu

Chúng ta tự do ở một số khía cạnh và không tự do ở những khía cạnh khác. Nếu tôi bị cầm tù thì rõ ràng là tôi không được tự do về mặt thể chất theo bất kỳ cách nào đáng kể. Tôi không thể chọn ra ngoài để đi dạo, ăn sáng hay đi xem phim. Nhưng mặt khác, tôi vẫn tự do suy nghĩ, tự do viết bất cứ thứ gì mình thích. Thực ra, tự do bao gồm ba nguyên tắc chính:

1) Việc không có sự ép buộc hoặc hạn chế ngăn cản cá nhân lựa chọn các giải pháp thay thế khác nhau mà ta mong muốn.

2) Không có các ràng buộc vật chất trong điều kiện tự nhiên ngăn cản cá nhân đạt được các mục tiêu đã chọn.

3) Sở hữu phương tiện hoặc sức mạnh để đạt được mục tiêu mà cá nhân chọn theo ý nguyện của mình.

Chúng ta không sống trên các hòn đảo riêng lẻ. Nếu tôi là Mai An Tiêm trên đảo hoang, tôi có thể làm tất cả những điều mà tôi có thể làm được. Nhưng chúng ta đang sống trong xã hội. Trong xã hội, chúng ta tự do ở mức độ mà hành động của chúng ta không gây hại cho người khác.

Rashan John, Ấn Độ

Câu hỏi “Thế nào là chúng ta tự do?” có thể được nhìn nhận từ ít nhất ba khía cạnh: 1) Chúng ta tự do theo những cách nào? 2) Ý chí tự do bao gồm những gì? 3) Làm thế nào chúng ta có ý chí tự do? Tất cả các quyền tự do khác được cho là phụ nếu không có ý chí tự do.

Hãy xem xét một trong những cách mà chúng ta có thể thấy mình tự do: tự do như một con chim, hoặc một động vật hoang dã. Nhưng chúng có quyền lực nào của sự lựa chọn không? Chúng có bị hạn chế bởi bản năng, đói, khát, áp lực xã hội và nỗi sợ hãi? Tương tự như vậy, chúng ta cũng là những thử nghiệm tự động, nhưng với mức độ lựa chọn cao hơn và phạm vi ràng buộc mạnh mẽ hơn: nhà tù, tống tiền, đe dọa và chết chóc, cùng nhiều khía cạnh khác. Con người rõ ràng có năng lực tự kiềm chế, đối nhân xử thế, tế nhị, giác ngộ tư lợi; khả năng suy nghĩ thấu đáo và thực hiện một kế hoạch hành động; và có khả năng để tính đến cách những người khác sẽ phản ứng. Nhưng ngay cả trong thế giới hoàn hảo nhất, sẽ có những ràng buộc.

Khi tự do bị ràng buộc thì ở đâu là ý chí tự do? Ý chí tự do đòi hỏi sự tự chủ hoàn toàn trong suy nghĩ, hoặc ít nhất là sức mạnh để tự thiết lập các nguyên tắc hành động của bản thân. Ngay cả khi đó, hành vi cá nhân sẽ không nhất thiết tuân theo các nguyên tắc cấu thành ý chí tự do. Tâm trí của chúng ta đã bị ảnh hưởng từ khi sinh ra bởi những gì chúng ta giao tiếp với người khác.

Ý chí tự do là quyền tự chủ, khả năng để lựa chọn các giá trị và niềm tin. Nhưng nó đến từ đâu? Từ hư không? Từ khối lượng và năng lượng? Từ một sức mạnh vượt quá mọi khoa học? Vì vậy, nếu tôi có ý chí tự do, làm sao? Có điều gì đó sâu thẳm trong tôi – cái tôi, linh hồn, tinh thần hoạt động độc lập với bản năng?

James Malcolm, Anh Quốc

Chúng ta có tự do đến mức chúng ta trải nghiệm sự lựa chọn. Một số lựa chọn là cực kỳ quan trọng vì chúng ta biết rằng khả năng A sẽ dẫn đến một kết quả rất khác với kết quả được tạo ra bởi khả năng B. Những lựa chọn này dẫn đến việc cân nhắc nhiều lần và kéo dài. Sự tự do mà chúng ta trải nghiệm đã dẫn đến sự xuất hiện của ngôn ngữ cùng với sở thích, bản thân, quyền tự quyết và kiến thức. 

Sở thích bao gồm các nhu cầu cơ bản và các mục tiêu dài hạn. Cái tôi có nguồn gốc từ sự nhận biết về cơ thể với sự hình thành sau đó của những ký ức theo từng giai đoạn, cung cấp cho chúng ta bản sắc cá nhân. Sự tự chủ xuất hiện bởi vì chúng ta có thể kiềm chế những hành động không phù hợp với những mối quan tâm khác mà chúng ta đánh giá cao hơn. Ý thức về quyền tự quyết xuất hiện trong quá trình thực hiện hành động sau khi cân nhắc. Kiến thức cho phép chúng ta phân loại trải nghiệm của mình, bao gồm cả những sở thích mà chúng ta mô tả là lý do cho hành động của mình. Việc theo đuổi các khả năng cá nhân có thể bị hạn chế bởi cả sự kế thừa tự nhiên và sự tiếp xúc với môi trường xã hội cụ thể. 

Maurice J. Fryatt, Gia Nã Đại

Chúng ta tự do trong phạm vi mà chúng ta có chủ ý để đưa ra các lựa chọn. Để làm như vậy phụ thuộc vào 1), năng lực đưa ra lựa chọn của chúng ta, và 2), nhận thức của chúng ta về các lựa chọn khả thi. Cả hai đều có giới hạn chắc chắn. Năng lực đưa ra lựa chọn của chúng ta có thể bị suy giảm và có thể hoạt động sai, nhưng ngay cả trong điều kiện tối ưu, năng lực của chúng ta vẫn bị ảnh hưởng bởi lịch sử, môi trường cá nhân, sinh học, xã hội và văn hóa. Những điều này ảnh hưởng đến nhận thức của chúng ta về các lựa chọn thay thế, và khiến chúng ta phải chuyển hướng một số lựa chọn giống như lựa chọn của nhiều người khác. Tất nhiên chúng ta có thể suy ngẫm, nỗ lực bù đắp những hạn chế, nhưng chúng ta không thể bước ra ngoài chính mình.

Do đó, cách chúng ta tự do về cơ bản sẽ bị ảnh hưởng bởi thiết bị mà ý thức phụ thuộc vào: bản thể vật chất của chúng ta, bao gồm cả bộ não của chúng ta. Bằng chứng từ khoa học thần kinh ủng hộ quan điểm rằng sự lựa chọn rõ ràng theo sau các hoạt động từ não bộ. Vì vậy, thay vì mang lại sự lựa chọn, ý thức của chúng ta ghi lại và giám sát các sự kiện liên quan đến các ‘lựa chọn rõ ràng’.

Colin Brookes, Anh Quốc

Nguồn gốc của tự do của chúng ta là ngôn ngữ. Ngôn ngữ cho phép chúng ta mô tả các lựa chọn thay thế và hiểu các lựa chọn của chúng ta. Các quá trình vật lý là không thể tránh khỏi và có thể dự đoán được: hóa chất A cộng với hóa chất B gây ra phản ứng C. Thay vì bị thúc đẩy bởi các chuỗi nhân quả liên tục như vậy, nhờ ngôn ngữ, chúng ta có thể nhìn thấy các khả năng thay thế và chọn một con đường hành động cho riêng cá nhân.

Bạn có thể lựa chọn – đồng ý hoặc không đồng ý với điều tôi trình bày!

Les Reid, Ireland

Tự do là không bị ràng buộc. Loại ràng buộc xâm phạm quyền tự do của chúng ta được thực hiện bởi các yếu tố bên ngoài. Sự ràng buộc tự bản thân không làm giảm ý chí tự do- tự kỷ bản thân làm tăng thêm ý chí tự do. 

Chúng ta tự do nếu chúng ta gắn giá trị với lý tưởng của mình và giải quyết chúng không ngừng. Chúng ta phải có khả năng xác định chúng ta là ai, chúng ta đại diện cho điều gì và điều gì buộc chúng ta phải hành động theo cách đó. 

Chúng ta phải đặt câu hỏi về mọi thứ bên trong chúng ta mà dường như đã được đặt ở đó bởi sự nuôi dạy hoặc bởi môi trường từ đó chúng ta lớn lên. Nếu cần, chúng ta thay đổi những giá trị mà chúng ta đã nhận được hoặc đã thiết lập bằng lý trí của riêng mình. Nếu không có sự xem xét nội tâm sâu sắc và liên tục, chúng ta không thể hy vọng có tự do nhiều hơn những chiếc máy tự động làm những gì mà bộ tộc chúng ta tuyên bố là phù hợp cho cá nhân.

Tự do là con đường, không phải là đích đến. Nó thường là con đường khó khăn nhất mà chúng ta có thể chọn. Đó là một cuộc chiến liên tục với trí tuệ thông thường, với xã hội và sức ì khổng lồ của xã hội. Quan trọng nhất, nó là cuộc chiến chống lại bản chất của chính chúng ta. 

Chúng ta muốn phù hợp và hòa nhập với bộ tộc của mình, và chúng ta luôn cảm thấy có xu hướng từ bỏ tự do của mình để có cảm giác an toàn và thoải mái. Do đó, để tự do là thường xuyên cảnh giác chống lại những thôi thúc ngược với lựa chọn thật sự từ cân nhắc của chính mình; và lý trí là công cụ cho thưc hiện tự do thật sự.

Sebastian Fisher, Áo Quốc

Sưu tầm và biên dịch: TS. Phạm Đình Bá

Nguồn: How Are We Free? https://philosophynow.org/issues/76/How_Are_We_Free

Câu chuyện giáo dục: Ai đã biến đứa trẻ 10 tuổi thành con thú hoang?

Theo (CAO) đưa tin: “Ngày 25-12, Công an H.Kông Chro, Gia Lai đã tạm giữ Đinh Th. (SN 2010, sống lang tang tại xã Đăk Kơ Ning, Kông Chro) là nghi phạm trong vụ án bắn 3 người trong 1 gia đình bị thương”(hết trích)

Cháu Định.Th cùng tang vật


Đọc câu chuyện tôi không cầm được nước mắt, có lẽ ai trong chúng ta cũng đau lòng nếu biết được câu chuyện này!
Vì sao một đứa trẻ 10 tuổi sinh ra nơi miền rừng núi tỉnh Gia Lai tên  Đinh.Th đã dùng súng tự chế để sát hại gia đình chị gái ruột thịt của mình, nguyên nhân vì đâu?
Theo bài báo của CAO cho hay, cháu Đinh.Th mồ côi cha từ bé, bị mẹ bỏ rơi đi lấy chồng khác, cháu có chị gái và anh rể nhưng gia đình chị gái cũng quá nghèo khổ, túng thiếu quanh năm nên không cưu mang được em mình. Đinh.Th vì thế không được học hành. Hàng ngày cậu bé đi làm thuê kiếm sống, những lúc không ai thuê thì cậu lang thang đi tìm cái ăn, có khi túng quá làm liều ăn cắp vặt của làng xóm để có cái cho vào miệng chống đói…. Và cứ mỗi lần như thế thì bị chị gái la mắng, cái sự căm hận người chị ruột thịt của mình ngày càng lớn dần trong nhận thức non nớt của cháu. Có lẽ cháu nghĩ, đối với nó, hiện ngoài chị gái ra thì nó không còn có ai là ruột thịt, chị nó đã hất hủi nó như vậy coi như nó tuyệt vọng, không còn nơi nương tựa … 
Sự đời thường ông bà hay nói “thương nhau lắm, cắn nhau đau”, nỗi căm hận chị gái đã xâm chiếm lấy tâm hồn non nớt của nó, và nó đã ra tay dùng súng quyết đoạt mạng gia đình chị mình, may thay cả 3 người không chết.
 Than ôi, có đau đớn nào bằng, xót xa nào bằng?
Khi xảy ra vụ việc đau lòng, lúc bấy giờ cả xã hội mới giật mình tỉnh thức nhưng đã quá muộn. Cán bộ địa phương thì xem như mình vô can nhưng hãy bình tâm đặt các câu hỏi:
1/Nó mồ côi cha từ bé, nó bị mẹ nó bỏ rơi thì cả làng, cả xã có biết không? Chắc có biết.
2/Chị gái nó con đông không đủ khả năng cưu mang nó. Nó cô độc, thất học đói ăn lang thang làm thuê khắp nơi, thậm chí đói quá phải đi ăn trộm vặt để sống, chính quyền địa phương biết không? Chắc chắn là biết!
3/ Chính quyền địa phương và các cơ quan đoàn thể như đoàn thanh niên, nông dân, phụ nữ … đã có hành động thiết thực nào giúp đỡ cho gia đình chị gái nó để chăm sóc nuôi dưỡng nó hay chưa? Có lẽ là chưa!
4/Tại sao nó có súng và biết dùng súng? Súng đó của ai, dùng vào mục đích gì? Chắc chắn chính quyền địa phương phải biết.
Nếu trả lời xong bốn câu hỏi đó thì chúng ta có thể xác định được nguyên nhân từ đâu và trách nhiệm thuộc về ai?
 Cả xã hội quay lưng với nó thì nó biến thành con thú hoang kể cũng không có gì lạ! Nó chính là nạn nhân của xã hội vô tâm, vô cảm hôm nay!  Thật thương tâm cho hoàn cảnh của cháu bé! 

30/12/2020

Phúc Điền

“Gậy ông đập lưng ông”

Đặng Phước

Khi các liên Bộ đưa ra chủ trương “các vị trí chức danh” (hái ra tiền) cần phải có các loại bằng cấp như Tiến sĩ, Thạc sĩ cùng với các loại chứng chỉ như ngoại ngữ, tin học… là để tạo điều kiện cho các cơ sở đào tạo có nhiều “khách hàng tiềm năng” để thu lợi nhuận, đương nhiên những người ra chủ trương là ai và họ được hưởng lợi gì thì chúng ta tự hiểu không cần nhắc đến nữa!

Đã ra quy định thì bắt buộc phải thực hiệnn ngặt nỗi chính những quan chức đang giữ chức vụ tại các vị trí chủ chốt lâu nay được tuyển dụng, bổ nhiệm đa số bằng mối quan hệ: “nhất hậu duệ, nhì tiền tệ, ba quan hệ, thứ tư mới đến trí tuệ…” thành ra con cha cháu ông, dây mơ rễ má của quan chức là những kẻ thiếu các điều kiện bằng cấp, chứng chỉ như nói trên….

Một cuộc chạy đua để có những văn bằng chứng chỉ cần thiết theo qui định bùng nổ! Có cầu ắt có cung theo qui luật kinh tế thị trường là điều chắc chắn. Các cơ sở đào tạo tức tốc chạy đôn chạy đáo xin cấp mã ngành đào tạo mục đích là làm dịch vụ kiếm tiền. Để đáp ứng nhu cầu của đám quan chức não rỗng cần có bằng cấp, trường đại học Đông Đô ra đời để thực hiện nhu cầu đó, và việc gì đến sẽ đến!

Tuy nhiên, với loại cán bộ đầu đất như như lũ con cha cháu ông thì làm sao đủ trí tuệ và tính kiên trì để học tập lấy bằng cấp cho tử tế? Chậc, người ta có thì mình cũng có, không học được thì bỏ tiền mua vậy, có câu “trời mưa đất chịu” cuối cùng dân đen chịu tất!

Đã mua bằng, chứng chỉ thì lo “giấu như mèo giấu cứt” nhưng sự đời oái ăm, đứa dốt bày đặt muốn lấy le, đem khoe mẽ để loè cấp dưới mới bị chúng nó ghét, chúng soi cho mới lòi mặt “cán bộ uy tín” với các loại bằng “Tiên si” “Thạc xỉ”

Phàm việc gì khuất tất thực hiện chỉ một mình thì hoạ may giữ được bí mật, có sự tham gia từ 2 người trở lên thì rất khó, “cái kim để lâu ngày trong bọc cũng lòi ra” là thế!

Đại học Đông Đô đã toang, sắp tới lòi mặt một lũ quan chức sâu mọt “có uy tín” chuyên mua bằng, chạy chức… Kịch tính trước đại hội đảng 13 sắp diễn ra là rất sinh động, quý vị hãy chờ xem…

Những kẻ tạo ra các qui định về bằng cấp chắc không nghĩ hậu quả có ngày hôm nay? “Gậy ông đập lưng ông” có lẽ với trường hợp này là không sai?
01/12/2020

Thầy ơi!

Ngô Thuộc

Tôi sống ở thành phố Buôn Mê Thuột tính đến nay  khoảng hơn 50 năm  nên tôi coi nơi đây như là quê hương thứ 2 của tôi.

Hình minh họa (sưu tầm)

Còn nhớ trước 1975, ba tôi là lính phục vụ trong Quân lực VNCH. Năm 1969, ba tôi được thuyên chuyển từ Đà Nẵng vào Ban Mê Thuột, gia đình tôi theo ông vào nơi đây sinh sống kể từ ngày đó.

Thuở ấy Ban Mê Thuột  còn hoang sơ lắm. Hoang sơ bởi ngay tại khu Độc Lập gần Bộ Tư Lệnh Sư đoàn 23 Bộ binh có trại Gia binh của lính và sĩ quan VNCH, xen lẫn vào đó là những cây gỗ to cỡ 5 người ôm mới xuể. Tôi chắc ở đó có những cây gỗ quý nhưng bấy giờ tôi chưa định hình được cây thuộc nhóm gỗ nào. Duy nhất tôi chỉ nhớ có cây sim rừng mọc trước cổng nhà ông Thiếu tá QUÝ, Sở Hành chánh – Tài chánh số 3, KBC4149. Cứ mỗi lần đi học ngang nhà ông Thiếu tá, thế nào tôi cũng cúi lượm những trái sim chín vừa rụng từ ban tối  để ăn với cảm giác thích thú vô cùng. Mới đó mà nay tôi sắp đến tuổi thất tuần

Năm vào học lớp Đệ thất, có nhiều kỷ niệm sâu sắc với tôi là những giờ học môn Giáo dục Công dân của thầy HÙNG. Hễ cứ đến giờ giáo dục công dân của thầy là chúng tôi háo hức chờ đợi. Cả lớp tíu tít như đàn chim non háu đói chờ chim mẹ mang thức ăn về ….

Thầy Hùng có nước da ngăm đen rám nắng rắn chắc trông rất khỏe mạnh. Tôi đặc biệt chú ý đôi kính cận thầy đeo hàng ngày sao mà phong thái thư sinh đến thế! Từ vóc dáng đến  gương mặt của thầy tạo nên tính cá biệt  rõ nét, tuy thầy rất cởi mở nhưng nghiêm nghị, đáng kính.

Thầy vào lớp dạy học với chỉ một cuốn sổ điểm danh, ngoài ra không cầm một cuốn giáo án nào trên tay cả. Ngày đầu thầy vào lớp, tôi có ý tò mò xem thử thầy dạy thế nào nhưng sự nghi ngờ dần tan biến trong tôi ngay sau tiết học đầu tiên! Tôi thật ấn tượng với những bài giảng của thầy rất nhân văn mà thật sinh động! Trong giờ giảng, từng vấn đề thầy luôn kèm theo những dẫn chứng cụ thể với những câu hỏi ẩn dụ, ví von làm chúng tôi ngạc nhiên và hào hứng vô cùng.

 Thầy kiểm tra bài học, không phải cho học sinh đọc như con vẹt mà đại loại như: “Em A, em B cho cả lớp biết, tại sao ta phải ngã mũ, nghiêm chỉnh ngước nhìn lá Quốc kỳ lúc được kéo lên?”

“Tại sao ta phải ngã mũ, cúi đầu khi nhìn thấy đám tang đi ngang qua?”

“Tổ quốc là gì? Quốc gia là gì?”, “Thế nào là danh dự?”, “Thế nào là vô liêm sĩ?”

“Tại sao lá Quốc Kỳ nền màu vàng  có 3 sọc đỏ ?Tại sao nền cờ có màu vàng, màu vàng tượng trưng cho điều gì?” vv và vv.

Vậy đó! Thuở mới bước chân vào Trung học Đệ nhất cấp thời ấy , chúng tôi đã được thầy Hùng dạy cho lòng yêu quê hương, yêu Quốc gia, yêu Dân tộc, yêu Tổ quốc.

Thầy giảng cho chúng tôi về lòng vị tha,lòng nhân ái. Thầy bảo chúng tôi không được làm điều xấu, điều ác và phải biết phân biệt người xấu là người  hay làm điều xấu để né tránh bang giao kẻo có khi bị nhiễm thói xấu.

Thầy dạy chúng tôi: “Nếu ta chơi với người xấu cũng như việc hằng ngày ta lui tới chợ cá, lâu ngày mùi tanh của cá cũng sẽ vương vấn trên người của ta. Nếu ta chọn chơi với người tốt, người có đạo đức cũng như khi ta đi vào một vườn hoa thường xuyên hằng ngày thì thế nào mùi hương hoa cũng vương vấn vào người ta”

Nói đoạn thầy nhấn mạnh: “Các em nên nhớ, nếu các em biết người ấy xấu, đạo đức kém mà vẫn quan hệ bang giao thì chắc chắn thời gian sẽ bào mòm nhân cách của các em!”

Thầy ơi! những lời thầy dạy , thuở chúng em mới chập chửng vào đời luôn canh cánh trong lòng  cho đến nay dẫu em trải qua quãng đường đời đầy chông gai, đầu đã hai thứ tóc vẫn không thể quên được! Dù đi đâu, về đâu, dù “vật đổi sao dời” cuộc đời ly loạn thì những lời thầy dạy chính là những khuôn mực đạo đức đã khiến chúng em không bao giờ quên công ơn của thầy! Lời thầy còn đó, thầy ơi!

Note: Bài viết bày tỏ lòng tri ân đến thầy cô giáo nhân ngày Hiến chương các nhà giáo 20/11

Cháu nội bà Thứ trưởng “hào hứng” với sách tiếng Việt của ‘Cánh Diều’?

Thời gian qua, toàn xã hội lo lắng về nội dung sách GK tiếng Việt 1 vì mắc quá nhiều lỗi, đặc biệt là nhiều câu chuyện dạy HS thói lừa lọc, lưu manh…thế nhưng bà Ngô Thị Minh – Thứ trưởng Bộ Giáo dục & Đào đã phát biểu trước Quốc hội: “Cháu nội tôi rất vui và hào hứng khi học sách tiếng Việt của “Cánh Diều”

Nếu cháu bà Ngô Thị Minh – Thứ trưởng Bộ Giáo dục & Đào tạo “thích thú, hào hứng học sách Cánh Diều” tức là nó muốn học thói lưu manh để sau này lớn lên sẵn sàng dùng mọi thủ đoạn tranh ghế ở quan trường, tránh bị “té lầu” chết như vụ việc Thứ trưởng Lê Hải An rơi từ tầng 8 xuống chết tức tưởi? Tôi thì lại nghĩ bà Minh đang “nhét chữ vào mồm” cháu của bà!

Thực sự, học sinh lớp một chưa nhận thức được nội dung nên không thể đem sự ‘thích thú’ của cháu bà để làm minh chứng. Vã lại, dù cháu bà có “thích thú” chăng nữa thì chỉ có bà biết nên không thể lấy cháu bà làm trường hợp điển hình ở đây được!

Cách nói của bà Minh chẳng qua chỉ để bao biện cho sách của “Cánh Diều” mà thôi!

Tác giả: Minh Thoại gửi đến cho Nghiệp đoàn giáo chức VN